Menotropine (HMG) is een effectief medicijn voor de behandeling van onvruchtbaarheid, maar het is de potentie ervan die de grootste risico's met zich meebrengt. Door de geslachtsklieren te stimuleren kan het een overmatige reactie veroorzaken, waarvoor in de meest ernstige gevallen ziekenhuisopname nodig is. De redactie systematiseerde de bijwerkingen volgens officiële instructies en klinische richtlijnen - afzonderlijk voor vrouwen en mannen.
Waarom gonadotropines een speciaal profiel van bijwerkingen hebben
De meeste bijwerkingen van menotropine zijn niet "giftig" in de klassieke zin. Dit zijn de gevolgen van het belangrijkste effect: het medicijn verhoogt de groei van follikels in de eierstokken of stimuleert de testikels. Wanneer deze reactie excessief wordt, ontstaan er complicaties.
Hierdoor is het risico sterk afhankelijk van de individuele gevoeligheid. Jonge vrouwen met een grote ovariële reserve, polycysteus ovariumsyndroom of hoge niveaus van anti-Mülleriaans hormoon reageren veel sterker op dezelfde dosis dan oudere vrouwen.
Een ander kenmerk is dat de meeste risico's zich niet tijdens de injecties voordoen, maar na: na het uitlokken van de ovulatie of het begin van de zwangerschap. Daarom gaat de monitoring door, zelfs na het einde van de stimulatie.
Hieronder bekijken we de effecten per groep: hyperstimulatiegerelateerd, zwangerschapsgerelateerd, algemeen en lokaal, en manspecifiek.
Ovarieel hyperstimulatiesyndroom
De ernstigste complicatie van behandeling met gonadotropine is het ovarieel hyperstimulatiesyndroom (OHSS). De basis ervan is een toename van de vasculaire permeabiliteit, die grotendeels geassocieerd is met vasoactieve factoren, in het bijzonder vasculaire endotheliale groeifactor (VEGF), die vrijkomt door gestimuleerde eierstokken.
Vloeistof verlaat de bloedvaten in de buikholte en soms ook in de pleuraholte. Het bloed wordt dikker, waardoor het risico op trombose toeneemt, en een afname van het effectieve volume van het circulerend bloed kan de nierfunctie aantasten. Milde OHSS manifesteert zich door een opgeblazen gevoel en ongemak, ernstig door ascites, kortademigheid en minder plassen.
American Society for Reproductive Medicine Practice Committee (ASRM, 2016) benadrukt risicofactoren en preventiestrategieën: geïndividualiseerde dosering, GnRH-antagonistprotocollen, triggervervanging, invriezen van alle embryo's. Humaidan et al (2016) stelden een uniforme ernstclassificatie voor onderzoeken voor.
Karakteristieke alarmerende symptomen die onmiddellijke medische aandacht vereisen tijdens of na stimulatie:
- snelle toename van het lichaamsgewicht en de buikomtrek;
- ernstige buikpijn, misselijkheid, braken;
- kortademigheid, vooral tijdens het liggen;
- merkbare afname van de hoeveelheid urine.
Risico's verbonden aan zwangerschap
Omdat menotropine de rijping van verschillende follikels tegelijkertijd kan stimuleren, is een van de verwachte gevolgen een meerlingzwangerschap. Tweelingen en vooral drielingen worden in verband gebracht met een hoger risico op vroeggeboorte, pre-eclampsie en complicaties bij de pasgeborene.
Dat is de reden waarom de aanpak van het terugplaatsen van één embryo de overhand heeft in moderne IVF-programma's, en wanneer de ovulatie wordt geïnduceerd zonder IVF, wordt de cyclus geannuleerd als er te veel follikels groeien. Deze 'prijs' voor de effectiviteit verklaart waarom het onafhankelijke gebruik van gonadotropines door een vrouw categorisch onaanvaardbaar is.
De instructies voor gonadotropines vermelden ook een verhoogde frequentie van buitenbaarmoederlijke zwangerschappen en spontane abortussen bij vrouwen die worden behandeld voor onvruchtbaarheid. Dit wordt gedeeltelijk niet verklaard door het medicijn zelf, maar door de kenmerken van patiënten met vruchtbaarheidsstoornissen.
Wat betreft geboorteafwijkingen ondersteunen de gegevens niet dat menotropine zelf teratogeen is, maar een kleine toename in de incidentie van afwijkingen na geassisteerde voortplantingstechnieken wordt algemeen besproken in de literatuur en kan verband houden met ouderlijke factoren.
Algemene, lokale en trombo-embolische effecten
De meest voorkomende klachten die in de instructies worden vermeld, zijn hoofdpijn, buikpijn en een opgeblazen gevoel, misselijkheid, evenals reacties op de injectieplaats: roodheid, pijn, zwelling. Ze zijn meestal mild en verdwijnen vanzelf.
Allergische reacties, van huiduitslag tot algemene reacties, zijn zeldzaam, wat theoretisch mogelijk is voor elk eiwitpreparaat, vooral van biologische oorsprong.
Er wordt bijzondere aandacht besteed aan trombo-embolische complicaties – zowel veneus als arterieel. Ze worden meestal geassocieerd met ernstige OHSS, maar kunnen ook zonder OHSS voorkomen, vooral bij vrouwen met een persoonlijke of familiale voorgeschiedenis van trombose, obesitas of trombofilie.
Er wordt ook een torsie van een vergrote eierstok beschreven: een noodsituatie die zich manifesteert door plotselinge hevige pijn aan één kant van de buik en die chirurgische hulp vereist.
| Groep | Voorbeelden van effecten | Hoe gecontroleerd |
|---|---|---|
| Hyperstimulatie | OHSS, vergroting van de eierstokken, ascites | Echografie, estradiol, protocolcorrectie |
| Zwangerschap | Meerling- of buitenbaarmoederlijke zwangerschap | Controle van het aantal follikels, vroege echografie |
| Vasculair | Veneuze en arteriële trombose | Beoordeling van risicofactoren, preventie volgens indicaties |
| Algemeen | Hoofdpijn, misselijkheid, buikpijn | Waarnemingen |
| Lokaal | Pijn, roodheid op de injectieplaats | Wijzigen van de injectieplaats |
Bijwerkingen bij mannen
Hyperstimulatiesyndroom komt niet voor bij mannen, maar testiculaire stimulatie heeft zijn eigen gevolgen. Onder invloed van gonadotropines neemt de productie van testosteron toe en daarmee de omzetting ervan in estradiol. Daarom zijn gynaecomastie, gevoeligheid van de borstklieren en vochtretentie mogelijk.
De instructies voor gonadotropines voor mannen vermelden ook acne en gewichtstoename. In sommige gevallen is een verhoging van de hematocriet mogelijk, geassocieerd met een verhoging van testosteron.
Bij patiënten met hypogonadotroop hypogonadisme worden deze effecten gecontroleerd door regelmatige bepaling van testosteron en estradiol. De arts past de behandeling aan als de indicatoren buiten het doelbereik vallen.
In situaties van ongecontroleerd gebruik, bijvoorbeeld gelijktijdig met anabole steroïden, kan de oestrogeenbelasting aanzienlijk hoger zijn en de symptomen duidelijker. Bovendien houdt niemand in dit geval de ontwikkeling van complicaties in de gaten.
Redactionele conclusies
Het belangrijkste risico van menotropine is het ovarieel hyperstimulatiesyndroom, dat in ernstige vorm de gezondheid en zelfs het leven kan bedreigen als gevolg van trombose en een verminderde nierfunctie. Moderne protocollen hebben de frequentie ervan aanzienlijk verminderd, maar alleen onder voorwaarde van zorgvuldige monitoring.
Andere belangrijke risico's die verband houden met zwangerschap zijn meerlingzwangerschappen en buitenbaarmoederlijke zwangerschappen. Lokale en algemene effecten, zoals hoofdpijn of pijn op de injectieplaats, komen vaker voor, maar zijn meestal mild.
Bij mannen houden de belangrijkste bijwerkingen verband met oestrogenen: gynaecomastie, vochtretentie, acne. Ze worden gecontroleerd onder adequaat medisch toezicht.
Lees meer in onze materialen "Menotropine (HMG) en het hart: risico's voor het cardiovasculaire systeem", "Contra-indicaties voor menotropine (HMG)" en "Trombose".
Lijst met gebruikte literatuur
- Practice Committee of the American Society for Reproductive Medicine. Prevention and treatment of moderate and severe ovarian hyperstimulation syndrome: a guideline. Fertil Steril. 2016;106(7):1634â1647.
- Humaidan P, Nelson SM, Devroey P, et al. Ovarian hyperstimulation syndrome: review and new classification criteria for reporting in clinical trials. Hum Reprod. 2016;31(9):1997â2004.
- ESHRE Guideline Group on Ovarian Stimulation, Bosch E, Broer S, et al. ESHRE guideline: ovarian stimulation for IVF/ICSI. Hum Reprod Open. 2020;2020(2):hoaa009.
- Ferring Pharmaceuticals. Menopur (menotropins for injection): prescribing information / summary of product characteristics.
- van Wely M, Kwan I, Burt AL, et al. Recombinant versus urinary gonadotrophin for ovarian stimulation in assisted reproductive technology cycles. Cochrane Database Syst Rev. 2011;(2):CD005354.
- Boehm U, Bouloux PM, Dattani MT, et al. Expert consensus document: European Consensus Statement on congenital hypogonadotropic hypogonadism. Nat Rev Endocrinol. 2015;11(9):547â564.
