Testosteronpropionaat: wat het is en hoe het werkt

Testosteronpropionaat is de oudste injecteerbare testosteronester die nog in omloop is. Het was ooit de eerste praktische behandeling voor androgeentekort, maar is nu in veel landen vervangen door langwerkende medicijnen. De redactie legt uit wat deze stof is, hoe deze verschilt van andere esters en welke risico’s er aan verbonden zijn.

Wat is testosteronpropionaat

Testosteronpropionaat is een ester van testosteron en propionzuur, een kort carbonzuur met drie koolstofatomen. Chemisch gezien is een propionylresidu gebonden aan de hydroxylgroep op positie 17β van het testosteronmolecuul. Door deze aanpassing wordt de stof beter in vet oplosbaar, waardoor je hem in olie kunt oplossen en een depot in de spier kunt creëren.

Het medicijn werd in 1937 door het bedrijf Schering in de medische praktijk geïntroduceerd en werd de eerste testosteron-ester die op grote schaal werd gebruikt. De verschijning ervan opende de mogelijkheid van een echte behandeling van hypogonadisme: daarvoor waren alleen onstabiele dierlijke extracten beschikbaar voor artsen.

Zoals alle testosteronesters is propionaat een prodrug. Nadat ze in het bloed zijn terechtgekomen, splitsen de esterasen de estergroep af, en normaal testosteron, identiek aan dat geproduceerd door de Leydig-cellen in de testikels, blijft werken. Alle "specificiteit" van propionaat gaat alleen over de snelheid waarmee het hormoon in de bloedsomloop terechtkomt.

Omdat de propionaatester licht is, is het aandeel zuiver testosteron in het molecuul het hoogste van de gebruikelijke esters: ongeveer 83-84 massaprocent. Ter vergelijking: in enantaat ongeveer 72%, in cypionaat ongeveer 70%. Dit is een klein maar reëel verschil waar farmacologen rekening mee houden bij het vergelijken van geneesmiddelen.

Korte ester: voor- en nadelen

Het belangrijkste kenmerk van propionaat is het snelle intreden en de korte werkingsduur. Volgens farmacokinetische onderzoeken wordt de piekconcentratie van testosteron in het bloed ongeveer één dag na injectie bereikt en is de halfwaardetijd vanuit het depot ongeveer één dag. Hierdoor stijgt de hormoonspiegel na elke injectie snel en daalt net zo snel.

In de geneeskunde zorgde dit voor ongemak: volgens de oude instructies moest propionaat meerdere keren per week worden toegediend om het hormoonniveau min of meer stabiel te houden. Dat is de reden waarom propionaat, met de opkomst van enantaat en cypionaat in de jaren vijftig, geleidelijk zijn positie in de vervangingstherapie verloor.

Tegelijkertijd heeft een korte ester voordelen vanuit het oogpunt van controle. Als er bijwerkingen optreden, daalt de spiegel van het hormoon na het stoppen van de injecties veel sneller dan bij lange esters. In klinische onderzoeken is dit soms gebruikt om snel testosteronniveaus te bereiken en om te keren.

Een ander bekend nadeel van propionaat is pijn op de injectieplaats. Korte esters veroorzaken eerder lokale irritatie, ontstekingen en langdurige pijn, waarover patiënten klagen. Het exacte mechanisme hangt samen met de eigenschappen van de stof zelf en de concentratie ervan in de oplossing.

Hoe het medicijn werkt

Na vrijgave dringt vrij testosteron de doelcellen binnen en bindt zich aan de androgeenreceptor. Deze receptor behoort tot de familie van nucleaire receptoren: na binding aan het hormoon beweegt hij zich naar de kern en reguleert de activiteit van genen. In skeletspieren is het resultaat een toename van de eiwitsynthese en een toename van de dwarsdoorsnede van spiervezels.

Een deel van het testosteron in de weefsels wordt onder invloed van 5-alpha-reductase omgezet in dihydrotestosteron. Dihydrotestosteron bindt sterker aan de receptor en is verantwoordelijk voor androgene effecten in de huid, haarzakjes en prostaat. Een ander deel van het hormoon aromatiseert tot estradiol, dat bij mannen het metabolisme van botweefsel, lipiden en feedback met de hypofyse reguleert.

Omdat na splitsing van de ester normaal testosteron inwerkt, verschilt het werkingsspectrum van propionaat niet van dat van andere esters. Het enige verschil is de tijd: effecten en bijwerkingen treden sneller op en de hormoonspiegels fluctueren meer als de intervallen tussen de injecties onregelmatig zijn.

Exogeen testosteron werkt ook op de hypothalamus-hypofyse-gonadale as. Verhoogde niveaus van androgenen en oestrogenen geven de hypofyse het signaal om de productie van luteïniserende en follikelstimulerende hormonen te verminderen. Het resultaat is een afname van de eigen testosteronproductie en spermatogenese – een effect dat bij elke vorm van exogeen testosteron voorkomt.

• Anabole effecten: toename van spiermassa en kracht, invloed op de botdichtheid.
• Androgene effecten: groei van lichaamshaar, activiteit van de talgklieren, libido.
• Systemische effecten: stimulatie van erytropoëse, veranderingen in het lipidenprofiel, remming van LH en FSH.

Medisch gebruik

Historisch gezien is testosteronpropionaat gebruikt bij mannelijk hypogonadisme, vertraagde puberteit, en in de afgelopen eeuw in de oncologie, in het bijzonder bij sommige vormen van borstkanker bij vrouwen. Sommige van deze indicaties hebben tegenwoordig hun relevantie verloren door de komst van effectievere en veiligere behandelmethoden.

De huidige klinische richtlijnen voor de behandeling van hypogonadisme, waaronder de Endocrine Society (2018), geven de voorkeur aan middellang- en langwerkende esters, transdermale gels en andere vormen die zorgen voor stabielere hormoonspiegels. In veel landen is propionaat niet geregistreerd als monopreparaat of maakt het deel uit van gecombineerde estermengsels.

Dergelijke combinatiegeneesmiddelen combineren een kort propionaat met een snel intredende werking en langere esters om de hormoonspiegels op peil te houden. Hun logica was om met één injectie zowel een snel als langdurig effect te bereiken. De moderne endocrinologie kiest echter vaker voor monopreparaten met een meer voorspelbare kinetiek.

Ongeacht de gekozen vorm vereist een testosteronbehandeling een bevestigde diagnose: een combinatie van deficiëntiesymptomen en minstens twee ochtendtesten met lage niveaus van het hormoon. Tijdens de behandeling worden hematocriet, testosteronniveau, PSA bij oudere mannen en cardiovasculaire parameters regelmatig gecontroleerd.

Risico's en juridische status

Bijwerkingen van propionaat zijn hetzelfde als die van andere vormen van testosteron en nemen toe met de dosis. Deze omvatten erytrocytose, verlaging van het ‘goede’ HDL-cholesterol, verhoogde bloeddruk, acne, versnelling van androgenetische alopecia, gynaecomastie en onderdrukking van de vruchtbaarheid. Een Endocrine Society review (Pope et al., 2014) beschrijft deze effecten bij niet-medisch gebruik.

De korte werking van het medicijn heeft een keerzijde: frequente injecties verhogen het aantal huidpuncties en daarmee het risico op lokale complicaties – infiltraten, abcessen en zenuwbeschadiging bij onjuiste techniek. Vooral medicijnen uit de illegale markt zijn gevaarlijk, omdat de steriliteit en de juiste dosering niet gegarandeerd zijn.

Bij vrouwen brengt testosteronpropionaat het risico van virilisatie met zich mee: heesheid van de stem, hirsutisme, vergroting van de clitoris en cyclusstoornissen. Sommige van deze veranderingen zijn onomkeerbaar. Het snelle begin van de werking maakt het medicijn niet "zachter" voor het vrouwelijk lichaam.

In de sport behoort testosteron in welke vorm dan ook tot sectie S1 van de WADA Prohibited List en is permanent verboden. Testosteron is in veel landen een beperkt receptgeneesmiddel en in sommige landen een gereguleerde stof, dus het kopen ervan zonder recept kan juridische gevolgen hebben.

Redactionele conclusies

Testosteronpropionaat is een natuurlijk testosteron met een korte ester die een snel maar kortdurend effect geeft. Met hem begon het tijdperk van injecteerbare androgeentherapie.

In de moderne geneeskunde is propionaat grotendeels vervangen door vormen met een soepeler concentratieprofiel die minder frequente injecties vereisen en beter worden verdragen. Waar het nog steeds wordt gebruikt, gebeurt dit volgens duidelijke indicaties en onder laboratoriumcontrole.

De risico's van propionaat zijn niet minder dan die van langere esters: ze worden bepaald door de dosis en de duur, en frequente injecties zorgen voor lokale complicaties. Short ester betekent niet ‘veiliger’.

De redactie adviseert u om uw kennis met het onderwerp voort te zetten in de materialen "Werkingsmechanisme van testosteronpropionaat", "Farmacokinetiek van testosteronpropionaat" en "Bijwerkingen van testosteronpropionaat: een compleet overzicht van de risico's".

Lijst met gebruikte literatuur

1. Nieschlag E, Behre HM, Nieschlag S (eds). Testosterone: Action, Deficiency, Substitution. 4th ed. Cambridge University Press; 2012.
2. Fujioka M, Shinohara Y, Baba S, et al. Pharmacokinetic properties of testosterone propionate in normal men. J Clin Endocrinol Metab. 1986;63(6):1361–1364.
3. Kicman AT. Pharmacology of anabolic steroids. Br J Pharmacol. 2008;154(3):502–521.
4. Bhasin S, Brito JP, Cunningham GR, et al. Testosterone therapy in men with hypogonadism: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2018;103(5):1715–1744.
5. Pope HG Jr, Wood RI, Rogol A, et al. Adverse health consequences of performance-enhancing drugs: an Endocrine Society scientific statement. Endocr Rev. 2014;35(3):341–375.
6. Freeman ER, Bloom DA, McGuire EJ. A brief history of testosterone. J Urol. 2001;165(2):371–373.
7. World Anti-Doping Agency. The World Anti-Doping Code: International Standard — Prohibited List. Montreal: WADA; чинна редакція.